بَرم دلَک – گشت تور

حال‌وروز سنگ‌نگاره‌های «بَرم دِلک»

Shahrzad Dehghani — Mon, 10 Aug 2020 14:24:02 +0000

سنگ‌نگاره‌های ساسانی نامدار به «بَرم دِلَک» در شهرستان شیراز، وضعیت بسیار بدی دارد. این یادگارهای ساسانیان در چندین سال گذشته، وضعیت بدتری پیدا کرده و می‌توان گفت که، پیکره‌ پادشاهان آن، هر روز بدتر از دیروز است.

سنگ‌نگاره‌های ساسانیِ «بَرم دلکِ» شیراز با گذشت زمان، عوامل طبیعی همانند باران، باد و آفتاب و تغییر درجه‌ هوا در شب و روز و رِخنه‌ عوامل بیولوژیکی (گُل‌سنگ‌ها) و بدتر از همه، دست‌اندازی‌های انسانی که هیچ رحمی به یادگارهای ساسانیان نکرده و آسیب‌های برگشت‌ناپذیری دیده است.

در دهه‌های گذشته، یادگارهای ساسانیان هدف تیراَندازی برخی از بومیان منطقه و روستاهای پیرامون آن قرار گرفته بوده که هنوز هم نشانه‌های این نابخردی‌ها پابرجا است و می‌توان از نزدیک آن‌ها را دید. خراش با اشیا نوک‌تیز و یادگاری‌نویسی‌ها با رنگ و خط‌خطی بر روی سنگ‌نگاره‌ها در چندین سال گذشته، از دیگر دشواری‌های سنگ‌نگاره‌های ساسانی «برم دلک» است. همچنین دو سال پیش سودجویان اَموال تاریخی و فرهنگی و فرومایگان نابخرد به بهانه‌های گوناگون و پوچِ یافتن گنج خیالی، بخشی از بالا سر نگارکندها (:نقش‌برجسته‌ها) و در سمت چپ و کنار چهره‌ بهرام دوم را شکسته و آسیبی جدی به یادگارهای ساسانیان وارد کرده و داغی بر دل دوست‌داران میراث‌فرهنگی و تاریخ ایرانی نشاندند. هرچند که، نگارنده همان زمان با رفتن به سازمان میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی وقت، این رُخداد ناگوار را گزارش کرده و خواستار توجه بیش‌تر مدیران و سرپرستان میراث فرهنگی شده بود.

اما داستان پُرغصه‌ یادگارهای ساسانیان در همین‌جا به پایان نمی‌رسد. پدیداری کانی (:معدن) شِن و ماسه در بالای کوه و در واقع، در حریم کوهی و چشم‌اَنداز (:منظر) محوطه‌ی تاریخی و طبیعی «بَرم دلک) و اِنفجارهای هر روزه در معدن، لرزه بر اَندام بی‌دفاع پادشاهان ساسانی می‌اَندازد و آن‌ها شب‌ها خواب آشفته‌ی مرگ را می‌بینند.

همین بهار امسال بود که نگارنده در بازدید میدانی از سنگ‌نگاره‌های ساسانی و بررسی نگاره‌های قدیمی‌تر، متوجه شکستگی بخشی از زیر دست چهره‌ شهبانوی ساسانی بر اثر لرزش‌های پی‌درپِی که حاصل اِنفجارها بوده است، شده و آن را نیز گزارش کرده و به آگاهی مدیران و سرپرستان اداره‌ی کل میراث فرهنگی رسانید. با این همه، تنها راه پیشگیری از این دشواری و تکرار داستان، تعطیلی هرچه زودتر کانی شن و ماسه است. یادمان باشد که کوتاهی و بی‌تفاوتی در این زمینه، سبب رُخدادی ناگوار و فاجعه‌آمیز خواهد شد و آسیب‌های برگشت‌ناپذیر بدتری را برجا خواهد گذاشت. پس بهتر است از بروز فاجعه، پیش از رُخ دادن آن پیشگیری کرد.

^{حفاری غیرمجاز در سمت چپ سنگ نگاره های برم دلک در دامان کوه که به تازگی انجام شده است}

^{حفاری غیرمجازی که به تازگی انجام شده است و در پایین دست کوه سنگ نگاره ها قرار دارند}

حفاری‌های غیرمجاز پیرامون سنگ‌نگاره‌های «بَرم دِلک»

در چندین سال گذشته، در پیرامون یادگارهای ساسانیان بیننده‌ کندوکاوهای (:حفاری‌ها) غیرمجاز سودجویان اموال تاریخی و فرهنگی به بهانه‌های خیال‌انگیز و پوچ یافتن گنج بوده‌ایم. در سمت چپ سنگ‌نگاره‌های «برم دلک» و در نزدیکی و بالای کوه، چند سال پیش، دو کند و کاو غیرمجاز درکنار هم و در یک راستا انجام گرفته بود. هم‌اینک و در تازه‌ترین این دست‌اَندازی‌ها و کند‌وکاوهای غیرمجاز، نابخردان فرومایه، یکی از کندوکاوهای غیرمجاز سال‌های گذشته را به بهانه‌ پوچ یافتن گنج، گودتر و ژرف‌تر کرده و خاک‌های آن را بیرون ریخته‌اند. همچنین و بدتر از آن، سودجویان در نزدیکی دو گودال پیشین و به‌تازگی بخش دیگری از کوه را کَنده و گود کرده و سنگ‌های کوه را در پیرامون آن ریخته‌اند. باید دانست که در بازدید میدانی یک ماه پیش نگارنده از محوطه‌ی «برم دلک» این کند‌وکاو غیرمجاز وجود نداشت و از خاک تازه و سنگ‌های شکسته‌ی کوه، می‌توان دریافت که این کَندوکاو به‌تازگی انجام گرفته است. از سویی، در بررسی و پایش میدانی نگارنده در بالای کوه و در نزدیکی کانی شن و ماسه، دیواره‌ی سنگ‌چین دفاعی ساسانی وجود دارد که سوداگران فرومایه به آن نیز، رحمی نکرده و میان دیواره‌ی ساسانی را کنده و گودال بزرگی پدید آورده‌اند و آسیب‌های برگشت‌ناپذیری را بر پیکره‌ی یادگارهای ساسانیان وارد کرده‌اند.

آن‌چه مایه‌ شگفتی و دردآورتر بوده، این است که، درست در پشت کوهی که سنگ‌نگاره‌های ساسانی تراشیده شده است و در بخش پایینی کوه یک گودال تازه و در واقع، کندوکاو غیرمجاز از سوی افراد نابخرد و فرومایه انجام گرفته که زنگ خطری برای یادگارهای ساسانیان به شمار می‌آید. از همین‌روی، نیاز است تا یگان حفاظت میراث فرهنگی، سرکشی‌های روزانه‌ای را دست‌کم به مدت یک ماه در این منطقه انجام دهد که بی‌گمان تاثیرگذار بوده و سرنخ‌های تازه‌ای به دست خواهد آورد.

^{شکستگی جدید که بهار امسال ایجاد شده و به گمان فراوان از اثرات مخرب انفجارها در کوه است}

^{محل قرارگیری حفاری غیرمجاز جدید}

آسیب‌های جدی سنگ‌نگاره‌های «برم دلک» و نیاز فوری به مرمت و حفاظت

یکی از دشواری‌های مهم سنگ‌نگاره‌های ساسانیِ «برم دلک»، ترک و شکاف و شکستگی‌هایی است که بر اثر گذشت زمان و عوامل انسانی در درازای سده‌ها و به‌ویژه دهه‌های گذشته پدید آمده است و به یکی از چالش‌های بزرگ پیش‌روی یادگارهای ساسانیان در چندین سال گذشته تبدیل شده است. باستان‌شناسان و کُنش‌گران میراث فرهنگی همواره خواستار حفاظت و مرمت اصولی و هر چه زودتر سنگ‌نگاره‌های محوطه‌ی باستانی «برم دلک» هستند. آنان می‌گویند با نگرش به آسیب‌های انسانی در چندین سال گذشته و شکستگی‌های پدیدار شده بر روی پیکره‌ پادشاهان ساسانی و ویرانی (:تخریب) روزاَفزون آن‌ها بر اثر عوامل طبیعی و محیطی، باید هر چه زودتر اداره‌ی کل میراث فرهنگی استان دست به کار حفاظت و مرمت سنگ‌نگاره‌ها بر پایه‌ی مبانی منشورهای حفاظتی و مرمتی شود. زیرا هرچه دیرتر میراث فرهنگی به موضوع مرمت و حفاظت سنگ‌نگاره‌های «برم دلک» ورود کند، بی‌گمان بیننده‌ی آسیب‌های بیشتری خواهیم بود و یادگارهای ساسانیان در خطر جدی‌تری قرار خواهند گرفت. از سویی، میراث‌فرهنگی به اَنگیزه‌ی کمبود بودجه و گرفتاری‌های فراوان اداری، دست بر روی دست گذاشته و این یادگارهای ارزشمند را که نشانه‌های هویتی و شناسنامه‌ بالنده‌ مردم شیراز به شمار می‌آید را به حال خود رها کرده است.

همچنین اگر به نگاره‌های پنجاه سال پیش «لویی واندِن بِرگ» و پیش از آن « اِرنِست هِرتسفِلد» نگاهی بیندازیم و با وضعیت امروز سنگ‌نگاره‌ها بسنجیم، بی‌گمان به عمق فاجعه و آسیب‌های جدی و بی‌شمار یادگارهای ساسانیان در این مدت کوتاه، پِی خواهیم برد.

^{وضعیت بخش از کمر به پایین چهره شهبانوی ساسانی که بسیار آسیب دیده است}

^{وضعیت بسیار نامناسب چهره پادشاه، بهرام دوم که رو به بدتر شدن است}

نرده‌کشی گرداگرد سنگ نگاره‌های «برم دلک» از سوی میراث فرهنگی

یکی از گام‌های ارزنده‌ای که همواره خواست کُنش‌گران میراث فرهنگی شیراز در چندین سال گذشته بوده است و اداره‌ی کل میراث فرهنگی استان به‌تازگی انجام داده و شایسته‌ی سپاسگزاری است، نرده‌کشی یا همان دیوارچینی گرداگرد سنگ‌نگاره‌های «برم دلک» است که از چرا گوسپندان و ریختن زباله و پسماندهای ساختمانی در کنار یادگارهای ساسانیان پیشگیری می‌کند و یک گام برای حفاظت و پاسداری بهتر یادمان ملی به‌شمار می‌آید. اما باید دانست که نرده‌کشی تنها یکی از راه‌های پیشگیری از آسیب‌های انسانی و حفاظت بهتر است و همان گونه که در بالا آورده شد، وضعیت سنگ‌نگاره‌های «برم دلک» به گونه‌ای است که باید هرچه زودتر، مورد مرمت و حفاظت اصولی قرار گیرد.

دشواری‌های سنگ‌نگاره‌های «برم دلک» بی‌شمار است و در اینجا نمی‌گنجد و نگارنده تنها گوشه‌ای از آن‌ها را آورده است.

نگارنده در سه گزارش کامل به موضوع، زیست‌بوم و خشکیدن چشمه‌ی «برم دلک»، آسیب‌های پدیدار شده از کانی شن و ماسه و وضعیت سنگ‌نگاره‌های ساسانی پرداخته است و امید آن می‌رود که سرپرستان و مدیران میراث‌فرهنگی و دیگر نهادهای مسوول، به آن توجه داشته و پیگیر موارد مطرح شده، باشند. یادمان باشد که در برابر آیندگان همگی مسوول هستیم و روزی تاریخ ما را داوری خواهد کرد. پس نیاید روزی که خدا ناکرده، شرمنده‌ی تاریخ و فرزندان‌مان باشیم.

اَمرداد نوشت، محوطه‌ تاریخی، فرهنگی و طبیعی «بَرم دِلک» در 7 کیلومتری جنوب خاوری (:شرقی) شیراز جای گرفته و در برگیرنده‌ی سه سنگ‌نگاره از پادشاهان ساسانی است و با شماره‌ی 71 در تاریخ 15 دی‌ماه 1310 خورشیدی، به ثبت ملی رسیده است.

منبع:اسکان

نوشته حال‌وروز سنگ‌نگاره‌های «بَرم دِلک» اولین بار در گشت تور. پدیدار شد.

خطر تخریب سنگ‌نگاره‌های ساسانی «بَرم دلَک»

Shahrzad Dehghani — Thu, 09 Apr 2020 11:38:47 +0000

سنگ‌نگاره‌های بی‌همتای ساسانی بَرم دلَک در شهرستان شیراز، روزگار ناخوشایندی را پشت سر می‌گذارند و ترک‌هایی که در گذشته بر روی آن‌ها پدیدار شده بوده، گسترش یافته و آسیب‌های جدی را به میراث ساسانیان وارد کرده است.

محوطه‌ تاریخی فرهنگی و طبیعی «بَرم دلَک» شیراز با چالش‌های فراوانی دست‌وپنجه نرم می‌کند. بیش از یک دهه است که چشمه‌ جوشان و دل‌انگیز آن به وسیله‌ عوامل انسانی و مدیریت نادرست خشک شده است. چشمه‌ دلربایی که خاطره‌های نوجوانی و جوانی بیشتر مردم شهرستان شیراز را رقم زده است. سال‌های سال است که دامداران و عشایران، گوسپندان خود را برای چَرا به این منطقه می‌آورند و هنوز هم، اگر بامداد زود به این محوطه‌ی تاریخی بیایید، آن‌ها را از نزدیک خواهید دید!

انبوه زباله‌ها و پَسماندهای ساختمانی (نخاله‌ها) در جای‌جای این محوطه‌ باستانی و ورودی آن به چشم می‌خورد و دل هر دوست‌دار تاریخ و میراث ایرانی را به درد می‌آورد و صحنه‌ زشت و ناخوشایندی را به نمایش گذاشته است. یادگاری‌نویسی‌ها با رنگ و خَراش با اَشیا نوک‌تیز بر روی نگارکَندهای (:نقش‌برجسته) ساسانی و هدف پرتاب تیر و سنگ جای دادن سنگ‌نگاره‌ها از سوی برخی از بومیان ناآگاه و فرومایه و افراد سودجو، تنها برخی از دشواری‌های ناتمام این محوطه‌ی تاریخی و فرهنگی است.

بَرم دلَک ، میراث‌فرهنگی شیراز، هم‌چنان مورد بی‌مهری است

میراث کهن و فرهنگی شهرستان شیراز با نام «بَرم دلَک» که محوطه‌ای باستانی بوده و سه سنگ‌نگاره‌ی ارزشمند ساسانی را در درون خود جای داده و پژوهشگران و باستان‌شناسان، آن را هویت و آبرو و پشتوانه‌ی فرهنگی شیراز و شناسنامه‌ی بالَنده و غرورآمیز مردم این سرزمین به‌شمار می‌آورند در بدترین شرایط نگه‌داری و حفاظتی روزگار را سپری می‌کند.

در چندین سال گذشته بر اثر نامهربانی‌های مدیران و سرپرستان دستگاه‌ها و نهادهای دولتی گوناگون و دست‌اَندازی‌ها (:تعرضات) به این محوطه‌ی بی‌همتای باستانی، روزی نبوده که خبرهای ناگواری را از میراث ساسانیان در خبرگزاری‌ها و روزنامه‌ها نشنویم. اگر بخواهیم دشواری‌ها و چالش‌های پیش‌روی محوطه‌ی تاریخی-فرهنگی بَرم‌دِلک را جداجدا و یکی‌یکی بازگو کنیم، بی‌گمان باید مثنوی هفتاد مَنی را پر کرده و روزها و شب‌های پِی‌درپی درباره‌اَش بنویسیم که در اینجا نمی‌گنجد. محوطه‌ باستانی بَرم‌دلَک، این روزها به پاشنه‌ی آشیل وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان شیراز تبدیل شده و میراث ساسانیان هرروز با چالشی رو‌به‌رو بوده و تهدید می‌شود.

میراث هویتی شهرستان شیراز در پی همکاری نکردن دیگر نهادها و اُرگان‌های شهری همانند شهرداری با وزارت میراث فرهنگی، هر روز وضعیت بدتری پیدا کرده و روزگار سخت و دشواری را می‌گذراند. همچنین وزارت میراث فرهنگی به بهانه‌های تکراری نبود بودجه و کمبود نیرو، محوطه‌ی باستانی برم‌دلک را به حال خود رها کرده و به سادگی نیز از کنار آن گذشته است. هرچند که وزارت میراث فرهنگی با اعتراض‌ها و انتقادهای کُنشگران میراث فرهنگی و خبرگزاری‌ها به‌ویژه نگارنده در چندین سال گذشته، اقدام‌های اَندک و ناچیزی را انجام داده است، ولی هیچ‌کدام از این کارها گِره‌گشا نبوده و نتوانسته است مَرهمی بر زخم‌های ژرف و اَنبوه میراث ساسانیان باشد و از دردهای بی‌شمار آن بکاهد. گواه این سخنان نیز، وضعیت آشفته و پر درد و رنج امروزین محوطه‌ی بَرم‌دلک است.

بَرم‌دلک، آبرو و چشم‌و‌چراغ میراث شیراز، زیر تیغ نابخردی

اما شاید بدترین چالش این روزهای محوطه‌ی باستانی «بَرم دِلک» شیراز و در دو سه سال گذشته، پدیداری معدن شِن و ماسه در حریم کوهی و چشم‌انداز (:منظر) آن باشد که این اقدام هم نیز، بدون پروانه (:مجوز) و درخواست آگاهی از وزارت میراث فرهنگی انجام شده است! اِنفجارهای پِی‌درپی در کوه، لرزه بر اَندام بی‌دفاع پادشاهان ساسانی انداخته است. همچنین گُسل‌ها و شکاف‌های میان سنگ‌نگاره‌ها و به‌ویژه میان سنگ‌نگاره‌ی بهرام دوم و شاهپور یکم ساسانی را گسترش داده و بیشتر خواهد کرد و باید هرچه زودتر از دنباله‌ی کار معدن شن و ماسه پیشگیری شود.

از سویی، با این اقدام چشم‌انداز طبیعی شهرستان را از میان برده و کوه‌ها که ثروت‌های بزرگ خدادادی بوده را با دست خود نابود می‌کنیم. اما شگفت ‌َنگیزتر و دردناک‌تر از همه، سکوت سرپرستان شهری است. سازمان حفاظت محیط‌زیست، منابع طبیعی، وزارت میراث فرهنگی و در کل مدیریت شهری در این زمینه یا سکوت پیشه کرده و یا اقدام درخوُر و پیشگیرانه‌ای انجام نداده‌اند و یا شاید هم ترجیح می‌دهند که سکوت کنند!؟

کُنشگران میراث فرهنگی و باستان‌شناسان به شدت نگرانند و خواستار پیشگیری و تعطیلی هر چه زودتر معدن شِن و ماسه هستند. کُنشگران میراث فرهنگی می‌گویند دنباله‌ی کار معدن شن و ماسه، اَفزون بر آسیب‌های وارده به سنگ‌نگاره‌های ساسانی و دیوارهای خشکه‌چین سنگی ساسانی دفاعی بر روی کوه، طبیعت زیبا و کوه باستانی، این بزرگ‌ترین داده‌های خدادادی انسان را نابود خواهد کرد و آینده‌ای تاریک و ناروشنی را برای آیندگان برجای خواهد گذاشت. از همین‌روی، باید هرچه زودتر معدن شن و ماسه برچیده و تعطیل شود.
به هرروی، چشم و چراغ و آبرو و هویت شهرستان شیراز، بَرم‌دلک، زیر تیغ نابخردی و زیاده‌خواهی برخی افراد گرفتار شده و نیازمند فوری رسیدگی است. نیاید روزگاری که خدای ناخواسته، دیگر دیر باشد و کار از کار گذشته باشد.

تَرک‌ها در سنگ‌نگاره‌های بَرم‌دلک بیشتر شده است

آسیب‌ها و تَرک‌ها بر روی سنگ‌نگاره‌های بَرم‌دلک، فزونی گرفته و بیشتر شده است. در تازه‌ترین سرکشی و بازدید میدانی نگارنده به اَنگیزه‌ی پاسداری و نگاهبانی بهتر و بیشتر میراث گذشتگان، بیانگر آن است که تَرک‌ها به‌ویژه بر روی سنگ‌نگاره‌ی صحنه‌ی ازدواج بهرام دوم و در بخش دست‌های شهبانوی وی، بیشتر شده و حتا تکه‌ای از سنگ از آن جدا شده است. اما با این همه، روشن نیست که آیا این ترک‌ها به وسیله‌ی سوداگران اَموال تاریخی و فرهنگی و قاچاقچیان انجام شده است یا تاثیرات معدن شن و ماسه و به آرامی آن را رقم زده است.

نگارنده با سنجش نگاره‌های چندین ماه پیش خود، متوجه آسیب‌های جدی و برگشت‌ناپذیر یادگار ساسانیان شده است و خواستار پیگیری و رسیدگی هر چه زودتر، مدیران وزارت میراث فرهنگی است. همچنین با وضعیت موجود باید وزارت میراث فرهنگی، هرچه زودتر پرونده‌ی طرح مرمت این یادمان ملی و ارزشمند را گشوده و چاره‌ای ریشه‌ای پس از این همه سال، برای آن اندیشیده و نگذارد بیش از این میراث هویتی شیراز پایمال شده و آسیب ببیند.

محوطه‌ تاریخی-فرهنگی و طبیعی «بَرم‌دلک» در 8 کیلومتری خاور (:شرق) شیراز جای گرفته و نگاره‌های سه پادشاه ساسانی در سینه‌ کوه تراشیده شده است. سنگ‌نگاره‌های ساسانی بَرم‌دلک با شماره‌ 71 در 15 دی‌ماه 1310 خورشیدی به ثبت ملی رسیده است.

منبع:اسکان

نوشته خطر تخریب سنگ‌نگاره‌های ساسانی «بَرم دلَک» اولین بار در گشت تور. پدیدار شد.