همشهری آنلاین _ رضانیکنام: طبق نقشه‌های به جا مانده از تهران قدیم، عنوان نخستین پارک تهران به پارک امین‌الدوله تعلق دارد، که در حد فاصل خیابان ابن‌سینا و دروازه شمیران قرار داشته است. اما پارک امین‌الدوله به سبک اروپایی، در تهران امروزی دیگر جایی ندارد و به‌طور کلی از بین رفته است.

به همین خاطر پارک‌شهر تهران را نخستین پارک اروپایی تهران و ایران معرفی می‌کنند. مساحت پارک‌شهر تهران ۲۵ هکتار است و در منطقه‌ سنگ‌رج یا سنگلج قرار دارند. این محله قدیمی دارای سه قنات پر آب بوده که به همین دلیل به آن، نام‌های سنگ رج یا سنگلج را اطلاق کرده بودند. اما این محله بعد از مدتی رونق خود را از دست داده و خالی از سکنه شده است.

به گفته نصرالله حدادی، تهران‌شناس، قرار بود در این زمین ساختمان بورس را احداث کنند که با اشغال ایران در سال ۱۳۲۰ و ورود متفقین به تهران و مشکلاتی که در کشور به وجود آوردند، میسر نشد. چندین سال این زمین بدون استفاده و بایر ماند تا کم‌کم صدای اعتراض و شکایت مردم از ناامنی و بزهکاری‌هایی که در آن انجام می‌شد، بلند شد تا آنکه بالاخره در آن درختکاری کردند و نهال درختان در آفتاب تهران جان گرفتند و با آب زلال نهر سیراب شدند. به این‌ترتیب، مقدمات ساخت پارک‌شهر به وجود آمد.

در تابستان سال ۱۳۲۹ شهرداری تصمیم گرفت در آن سه حلقه چاه حفر کند و داخلش را باغچه‌بندی کند و اطرافش را نرده بگذارد و دیوار بکشد تا پارک‌شهر به شکل امروزش در بیاید. به هر حال از آن جایی که تهران پایتخت بوده و وجود یک محله ویران برای پایتخت یک کشور چهره خوشی ندارد. رضاخان دستور احداث یک پارک اروپایی را صادر می‌کند. مهندسان کاظمی و رحمانی مسئول طرح‌ریزی و نظارت بر احداث پارک‌شهر تهران بوده‌اند. سرانجام درهای پارک‌شهر ۲۵ اسفند ۱۳۲۹ آن به روی مردم گشوده شد تا سال‌های سال مامنی باشد که مردم در گریز از ازدحام شهر، دمی زیر سایه چنار و کهن‌دار و بید مجنونش بیاسایند.

پارک‌شهر از نمونه‌های اولیه پارک‌سازی معاصر در محله سنگلج است. طراحی این پارک را به دکتر پولن انگلیسی، مشاور شهردار آن زمان نیز منسوب کرده‌اند. به هر حال پارک‌شهر بیشتر به قصد ایجاد فضایی شبه طبیعی در شهر و مکانی برای گردشگ و قدم زدن در محیط طبیعی ساخته شد.

پارک شهر، پارکی اروپایی است و با معماری باغ‌های ایرانی تفاوت دارد. به‌طور کلی پارک‌ها در شهرهای اروپایی، فضایی عمومی هستند. این مکان‌ها که در دوران قاجاریه و بعد از آنکه رفت‌وآمد اروپاییان به ایران و ایرانیان به اروپا افزایش یافت، وارد سیستم شهری ایران نیز شده‌ است. در تاریخ ایران، شاهان برای ایجاد فضایی جهت گشت‌وگذار، باغ‌ها و کاخ‌هایی احداث می‌کردند که خصوصی بوده و مورد استفاده عموم قرار نداشته است. اما پارک‌ها فضاهایی عمومی هستند که با سبکی متفاوت اما با تشابهاتی نسبت به باغ‌های ایرانی حضور همگان را میسر می‌سازند. امروزه باغ‌های ایرانی که در شهرهای مختلف از جمله: یزد، شیراز، کرمان، تهران و بسیاری شهرهای دیگر به چشم می‌خورد؛ هرکدام با نام شاهزاده یا پادشاهی اختصاص دارد، اما پارک‌ها دارای نسبت و مالکیت این چنینی نیستند.

در رابطه با پارک‌شهر تهران و تفاوتی که می‌توان بین آن با سایر باغ‌های ایرانی قائل شد. در مقاله‌ای تحت عنوان” شناخت اصول طراحی باغ ایرانی” در جهت استفاده در پارک‌های معاصر، نوشته میرزایی و حیدری (۱۳۹۵). مقایسه‌ای بین پارک‌های معاصر و باغ‌های ایرانی صورت گرفته است که در مؤلفه‌هایی شامل: جاذبه بویایی، جاذبه شنوایی، جاذبه بصری، خاطره‌انگیزی و احساس تعلق، علاقه و تقدیس طبیعت، حریم و محرمیت، فرهنگ بومی، باور دینی، آرام بخشی، تصویر قدرت، آسایش اقلیمی، گیاهان دارویی، توجه به بستر طراحی و علم روز در اجرا؛ باغ‌های ایرانی نسبت به پارک‌ها در چشم بازدیدکنندگان دارای ارزش و رتبه بالاتری هستند. اما پارک‌ها در مؤلفه‌هایی شامل: کاهش آلودگی هوا و صوتی، اجتماع‌پذیری و تعاملات، احترام به حیوانات، تفریح و برگزاری مراسم و زندگی و تفرج نسبت به باغ‌های ایرانی ارجحیت دارند.

در حوالی این پارک دیدنی‌های تهران کم نیستند. از جاهای دیدنی تهران نزدیک موزه سکه بانک سپه، موزه پست و تلگراف، سردر باغ ملی، موزه صنعتی تهران، موزه ملک، کاخ شهربانی، میدان مشق، موزه ملی ایران و خانه مقدم تهران را خواهید دید. در این حوالی هم موزه جواهرات ملی، موزه آبگینه، مدرسه دارالفنون، مسجد سپهسالار، عمارت مسعودیه، کاخ گلستان و غیره نیز قرار دارند.

این پارک دارای ساختمان‌ها و امکانات فراوانی است. یکی از آنها موزه صلح تهران است که شامل ابزار وآلات استفاده شده در جنگ ایران و عراق مانند ماسک‌های حفاظت از گازهای شیمیایی و غیرهاست. اگرچه موضوع کاربرد سلاح‌های شیمیایی در جنگ عراق علیه ایران و پیاهدهای آن در این موزه به‌صورت برجسته‌تری مورد توجه قرار گرفته است اما موضوعات دیگری همچون بمباران اتمی هیروشیما و ناگازاکی در ژاپن، جنگ‌های جهانی اول و دوم، کاربرد سلاح‌های ممنوعه در جنگ‌ها و آثار و عوارض هرکدام در بخش‌های دیگر موزه به نمایش گذاشته شده است.

باغ پرندگان تهران نیز که در مرکز پارک‌شهر تهران واقع شده است در اسفند ماه سال ۸۸ در ۳ قطعه با مساحتی بالغ بر ۴۳۶۲‌مترمربع احداث شد که دارای ۸ قفس وسیع و ۲ محوطه باز است که‌ گونه‌های مختلفی چون طوطی‌های برزیلی، کپک، بلدرچین، مرغ عشق، عروس هلندی، انواع کبوترهای غیرمتعارف زینتی، انواع طاووس، انواع واریته‌های قرقاول، انواع بوقلمون، مرغ‌های زینتی هلندی و مرغابی در معرض دید عموم شهروندان قرار گرفته است.

منبع:همشهری

همشهری آنلاین- الهه کفایتی: در ادامه به معرفی چند نمونه ازامکانات تفریحی داخل پارک شهر تهران می پردازیم.

موزه صلح تهران

یکی از بخش‌های دیدنی و فرهنگی پارک شهر، موزه صلح است که در سال ۱۳۸۶ برای‌ ترویج فرهنگ و آداب صلح و به‌عنوان یکی از موزه‌های وابسته به موزه‌های بین‌المللی صلح، تأسیس شد.

در این موزه انواع ابزارآلات جنگی از قبیل ماسک‌های حفاظت از گازهای شیمیایی، سلاح‌های شیمیایی مانند بمب‌های خوشه‌ای و مین وجود دارد.

هدف اصلی این موزه نشان دادن عواقب ناگوار جنگ با صدمات و خسارات وارد شده بر انسان‌ها و محیط‌زیست است و به گونه‌ای برجسته به اجرای برنامه‌های آموزشی و فرهنگسازی می‌پردازد.

باغ پرندگان پارک شهر

باغ پرندگان یکی دیگر از اماکن دیدنی و تفریحی پارک‌شهر است که مساحتی در حدود ۵ هزار‌مترمربع دارد و با فضاهای سبز وسیع و حصار‌کشی ساخته شده و به یکی از جاذبه‌های پارک تبدیل شده است.

از جمله‌گونه‌های پرندگان موجود در این باغ می‌توان به کبوتر، مرغابی، فلامینگو، طوطی برزیلی، قرقاول، طاووس، قو و کوچین اشاره کرد.

کتابخانه پارک شهر

مرکز پارک شهر، یک کتابخانه قدیمی عمومی در سال ۱۳۵۰ تأسیس شد که امروزه در حدود ۳۵ هزار جلد کتاب را با موضوعات و زمینه‌های گوناگون در خود جای داده است و دارای بخش‌های مختلفی مانند بخش‌های نشریاتی، خدمات فنی، بخش کودک و بخش مرجع است.

دریاچه ارک شهر

این دریاچه مصنوعی که در ضلع شمال شرقی پارک‌شهر قرار گرفته، حدود ۴۰ سال بعد از تأسیس پارک در آن ساخته شده و مساحتی بالغ بر چهار هزار و ۵۰۰‌مترمربع را به خود اختصاص داده است.

آکواریوم پارک شهر

در ضلع جنوب‌شرقی پارک، یکی از آکواریوم‌های خوب شهر تهران وجود دارد که ماهی‌های زیبایی را در خود جا داده است و با پرداخت هزینه‌ای اندک، می‌توان از تماشای این ماهی‌ها لذت برد. از دیگر امکانات پارک‌شهر می‌توان به زمین بازی کودکان، نمازخانه، وسایل ورزشی مجهز، سفره‌خانه، مسیرهای دوچرخه‌سواری، خانه فرهنگ، مسیرهای پیاده‌روی و آلاچیق‌های متعدد اشاره کرد.

پارک شهر از نگاهی دیگر

پارک شهر با وجود آنکه ثبت میراث نشده اما به‌عنوان یک میراث طبیعی بسیار حائز اهمیت است.

نیما توسلی، شهرساز و مدیر دفتر توسعه محله سنگلج، ضمن اشاره به این مورد، در ادامه می‌گوید: در ضلع جنوبی پارک، شوارای شهر و شهرداری مرکز قرار گرفته است و همین همجواری موجب شده امکان بسیاری از فعالیت‌ها و اتفاقات خوب قابل اجرا در این پارک، مهیا نباشد.

به‌عنوان مثال وجود تماشاخانه سنگلج، به‌عنوان قدیمی‌ترین تماشاخانه فعال در تهران، بهانه خوبی است که تاریخ محله سنگلج وشهرتهران را بازآفرینی کنیم و تجلی بخشیم. اما نگاه امنیتی ناشی از حضور شورای شهر و شهرداری این امکان را به ما نمی‌دهد. وی در ادامه با اشاره به تلاش‌های نافرجام در همین زمینه می‌گوید: در گذشته پیگیری‌های زیادی انجام دادیم که بتوانیم در مجاورت کتابخانه پارک شهر، درست در شمال تماشاخانه سنگلج، یک باغچه مفاخر ایجاد کنیم و در آن به معرفی مشاهیری بپردازیم که در این تماشاخانه به نقش‌آفرینی پرداخته‌اند. مثل عزت‌الله انتظامی، علی نصیریان و… اما نتوانستیم ‌کاری از پبش ببریم ومتأسفانه پارک‌شهر تحت تأثیر موقعیت شورای‌شهر و شهرداری قرار گرفته است.

توسلی احیای مسیر قدیمی سنگلج را، حتی به‌صورت نمادین، باعث افزایش بار ارزشی پارک‌شهر می‌داند تا آنجا که حتی اثرات منفی حضور معتادان و بزهکاران را در آن حوالی تخفیف می‌دهد.

منبع:همشهری

از رنگ و بوی اغراق حکایت که بگذریم، از وقتی که باغ‌شهر تهران جای خود را به ساختمان شهر داده، باغ‌هاست که در این شهر گم می‌شود!   حالا از آن معدن زمرد درختان سبز و با طراوت، به قدر چند نگین باقی مانده که پارک‌ها و بوستان‌های تهران است و در میان آنها، «پارک شهر» را می‌توان بی‌پروا، خاتم‌ سبز بر انگشتری تهران نامید.   این پارک که قدیمی‌ترین بوستان تهران است، از روز تأسیس تاکنون، شاهد وقایع تاریخی زیادی بوده و در خاطرات همه نسل‌ها جا دارد و هفتاد سال است به‌تنهایی بخش بزرگی از بار پیوند اهالی تهران با طبیعت را به دوش می‌کشد.

 

• تاریخچه پارک شهر

دفتر قطور تاریخ تهران را حدود صدوچهل سال که به عقب(گذشته) ورق بزنیم، به آن صفحه‌ای می‌رسیم که برج و باروی تهران را در دوران ناصرالدین شاه و صدارت امیرکبیر خراب کردند و خندق‌های طهماسبی دور تا دور تهران را پر کردند. بعد از آن کم‌کم کوچه و بازار و گذرگاه ساختند و این چنین شد که «محله سنگلج» پدید آمد. این محله در دوره ناصری بسیار پررونق بود و چشم و چراغ تهران به حساب می‌آمد. اما در برگ بعدی تاریخ، نوبت به تاج و تخت رضا خان که رسید، قسمت شمالی محله که خانه‌های کوچک و کوچه‌های کثیف داشت، خراب شد تا آن‌چنان که جعفر شهری (پژوهشگر تاریخ ایران) می‌گوید: آثار قمارخانه‌ها و قهوه‌خانه‌هایی که محل شرارت بود، محو شود.
گرچه برخی از تاریخ‌نگاران معتقدند این تخریب به‌خاطر زیاد شدن چاه‌های فاضلاب این منطقه و متصل بودن آن به قنات انجام شد تا آب آشامیدنی بقیه مناطق، کثیف نشود. به هرکدام از این دلایل که بود، پس از این تخریب در سال ۱۳۱۶، هفتاد جریب زمین ناهموار باقی ماند و چشمه آبی که تمام محله را کم و بیش در نهرها تأمین می‌کرد و به‌خاطرش به آن منطقه «آب‌پخش‌کن» هم می‌گفتند. به گفته نصرالله حدادی، تهران‌شناس، قرار بود در این زمین ساختمان بورس را احداث کنند که با اشغال ایران در سال ۱۳۲۰ و ورود متفقین به تهران و مشکلاتی که در کشور به وجود آوردند، میسر نشد. چندین سال این زمین بدون استفاده و بایر ماند تا کم‌کم صدای اعتراض و شکایت مردم از ناامنی و بزهکاری‌هایی که در آن انجام می‌شد، بلند شد تا آنکه بالاخره در آن درختکاری کردند و نهال درختان در آفتاب تهران جان گرفتند و با آب زلال نهر سیراب شدند.

به این‌ترتیب، مقدمات ساخت پارک‌شهر به وجود آمد. در تابستان سال ۱۳۲۹ شهرداری تصمیم گرفت در آن سه حلقه چاه حفر کند و داخلش را باغچه‌بندی کند و اطرافش را نرده بگذارد و دیوار بکشد تا پارک‌شهر به شکل امروزش در بیاید. طرح و نظارت بر اجرای بوستان را به مهندس کاظمی و مهندس رحمانی سپردند و به کوشش بانوان نیکوکار، زمین بازی کودکان و بنایی در محوطه پارک ساخته شد. به این‌ترتیب، پارک‌شهر در ۲۵ هکتار زمین، با ۶ (۸) در ورودی ساخته شد و در ۲۵ اسفند ۱۳۲۹ درهای آن به روی مردم گشوده شد تا سال‌های سال مامنی باشد که مردم در گریز از ازدحام شهر، دمی زیر سایه چنار و کهن‌دار و بید مجنونش بیاسایند.

اهالی محله خوب می‌دانند که پارک شهر، یک پارک معمولی نیست! وقایع زیادی را در دل خود داده است! این را هر بهار گل‌های زرد و سفید پیچ امین‌الدوله بر پایه‌های سنگی دور تا دور پارک، با عطر خوش زمزمه می‌کنند.
قدیمی‌ترین پارک تهران، رفته رفته در طول سال‌ها با افزوده شدن امکانات و مراکز گردشگری تکامل یافته است، اما آن‌چنان که حدادی می‌گوید جزو معدود پارک‌هایی است که هرگز دیوار اطراف آن خراب نشد، چراکه حتی پایه‌های سنگی دور تا دور آن (که از جنس سنگ خارا است تا به مرور زمان خراب نشود)، به‌خاطر قدمتشان، اثر تاریخی محسوب می‌شوند.

منبع:همشهری