نوشته‌ها

رسم سمنوپزان در خانه آخرین کدخدای محله | سمنوی پونک ۷۷ساله شد

خدا محمد فدایی آخرین کدخدای پونک را بیامرزد. رسم سمنوپزان او هرسال ازاسفند ماه شروع می‌شد و تا اردیبهشت ماه که دیگ‌های بزرگ سمنو بارگذاشته شوند ادامه داشت.

همشهری آنلاین – سمیرا باباجانپورسمنوپزان سال‌هاست به عنوان میراث ناملموس ایرانی ها درلیست میراث فرهنگی کشورمان ثبت شده است. ۲۳ اسفند را روز سمنوپزان نام گذاری کرده‌اند. رسم قدیمی و تاریخی که ریشه درآئین و مذهب ایرانی ها دارد.

سمنو پزان و حاجتی که روا شد

احترام فدایی، دخترمرحوم محمد فدایی که اهالی پونک او را به عنوان کدخدای مهربان روستا به یاد دارند می‌گوید: «رسم سمنوپزان ۷۷ سال در خانه ما انجام می‌شد. پختن سمنو نذرمادربزرگم برای مادرم بود. او برای اینکه مادرم سلامت به دنیا بیاید نذرسمنو پزان به نیت حضرت فاطمه (س) کرد. متاسفانه همه فرزندان مادربزرگم بعد از تولد می مردند و او این نذر را برای زنده ماندن مادرم کرد. دعایش که مستجاب شد نذرش را ادا کرد. بعد ازاو مادرم این نذررا هرسال انجام می‌داد. تا همین ۶ سال پیش بساط سمنو پزون در خانه پدرم پهن بود. پدر که عمرش را داد به شما و مادر مریض شد دیگر توان پخت سمنو را نداشت.»

بوی خوش سمنوی خانه کدخدا

درحیاط خانه باصفای کدخدای پونک هنوز هم دیگ‌های بزرگ سمنو و بساط پخت و پز دیده می‌شود. احترام فدایی ادامه می‌دهد: «اواخراسفند گندم‌ها را می‌شستیم و خیس می‌کردیم. آن روزها پونک سرسبز بود. پونه‌های زیادی داشت. برای همین به روستای پونه هم شهرت داشت. مزرعه‌های گندم خوبی هم اینجا بود. گندم سمنو را ازهمین‌جا تهیه می کردیم بعدها که دیگر خبری ازمزرعه نبود، پدرم می رفت جنوب شهرو کیسه‌های گندم مرغوب می‌خرید. گندم‌ها جوانه می‌زد و کم‌کم از اواخر فروردین کارپخت و پز را شروع می‌کردیم. همه اهالی پونک و حتی روستاهای اطراف از این مراسم خبر داشتند و دیگ و کاسه به دست به خانه‌مان می‌آمدند.»

نماز حاجت پای دیگ سمنو

 برای انجام سمنوپزان گندم سمنو را همیشه از اسفند ماه خیس می‌دادند تاهمزمان با زایش طبیعت گندم‌ها جوانه بزنند. گندم نیز نماد زایش و باروری بودو ارزش و احترام خاصی  داشت. این رسم کم کم با فرهنگ وآئین و مذهب ایرانیان درآمیخت و نذری خاص حضرت فاطمه زهرا(س) نامیده شد. برای همین تهیه سمنو جزء مراسم آئینی و مذهبی در ایران است. به طوری که درهنگام به هم زدن سمنو نیت کرده و کمی از آن را در دهان خود می گذارند تا نذرشان ادا شود. رسم بود آشپزها تا نزدیکی سحر و تا هنگام پخت سمنو بیدار باشند. پس از پخت سمنو، به همراه نماز صبح دو رکعت نماز حاجت می‌خوانند و طلب حاجت از خداوند می‌کردند.

سمنوپزان، سنتی دیرینه در فرهنگ مردم خراسان شمالی برای استقبال از نوروز

مراسم سمنوپزان در خراسان شمالی از ديرباز هرساله در اواخر فصل زمستان برگزار می‌شده است. تهيه سمنو اغلب با همياری زنان فاميل و يا محله انجام می‌شود، این آیین تا سال‌های گذشته و پیش از شیوع ویروس کرونا جمع کثیری از مردم را به خود جلب می‌کرد.

برای تهیه سمنو، گندم را دو سه روز در آب خیس می‌کنند و سپس آن را در مجمعه (سينی) قرار می‌دهند تا جوانه بزند، سپس جوانه‌ها را هر روز خیس می‌کنند تا کاملاً در هم فرو برود، در مرحله بعد جوانه‌های درهم‌ تنیده‌ شده را فشرده و آب آن را می‌گیرند و با آن سمنو می‌پزند.

با گذشت زمان و ماشینی شدن کارها، هنوز هستند زنان عشاير و روستایی که با دست پرمهر خودشان برای خانواده، دوستان و آشنایان سمنو درست می‌کنند. در گذشته سعی می‌شد تا از آب باران برای تهیه سمنو استفاده شود. کار پختن سمنو عموماً در شب انجام می‌شد، همچنين، تنورهای گازی خانگی سیّار، در بسیاری از موارد، جای تنورهای گِلی را گرفته است. مراسم سمنوپزان یکی از مظاهر فرهنگی با ارزش  ايران است.

حفظ و شناساندن مراسم سمنوپزان مانند هر کار فرهنگی و تاریخی از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. به همین دلیل تا سال‌های گذشته هرساله در اواخر اسفندماه و در آستانه عید نوروز جشنواره‌های متعدد سمنو در استان خراسان شمالی برپا بود و همین پایبندی به سنت‌ها سبب ثبت ملی آیین سمنوپزان درق در خراسان شمالی شد. مردم این دیار با حفظ فرهنگ‌های بومی، هر ساله سفره‌های هفت‌سین خود را با عطر خوش‌طعم سمنوی تهیه‌شده با دستانشان، تلفیق می‌کنند.

سمنو به‌عنوان نماد زاییدن و باروری گیاهان و سمبل برکت، فراوانی و نیرومندی است که یکی از سین‌های سفره هفت‌سین نوروزی ایرانیان از روزگار قدیم تاکنون بوده است، سمنو به‌واقع خوراکی شیرین است که از جوانه گندم و آرد تهیه می‌شود. از زمان گذشته تاکنون مراسم سمنوپزان به وسیله زنان با تجربه انجام می‌شود.

آیین و آداب‌های تهیه سمنو

  قبل از فرارسیدن نوروز یکی از اعمالی که کم‌وبیش در گوشه و کنار ايران انجام می‌شد مراسم سمنوپزان بوده و هست. پختن سمنو با آداب خاصی انجام می‌شود و این سمنوپزان نه‌تنها قصدی بود برای درست کردن یکی از اجزای سفره هفت‌سین، بلکه نذری برای برآورده شدن حاجات نیز بوده است.

   پخت سمنو در تمام شهرستان‌های استان خراسان شمالی رایج است به‌گونه‌ای که مواد اولیه سمنو در همه‌جا یکسان است و فقط بر اساس سلیقه از مواد افزودنی استفاده می‌کنند. معمولاً در نیمه دوم اسفندماه هر خانواده به‌تنهایی و یا با کمک تعدادی از خانواده‌های فامیل اقدام به تهیه سمنو می‌کند. تهیه سمنو فعالیتی زمان‌بر است. به‌این‌ترتیب که ممکن است فرآیند تولید سمنو، یک هفته تا ده روز به طول انجامد.

پس از پختن سمنو روی دیگ مسی، یک سینی بزرگ قرار می‌دهند و روی آن آیینه، شانه و سرمه، مهر، جانماز و تسبیح می‌گذارند و معتقدند نباید آدم ناپاک از روی آن گذر کند.

کسانی که سمنوپزان می‌گیرند به همه تأکید می‌کنند که پاک و با وضو در پای دیگ حاضر شوند و معتقد هستند چشم ناپاک سمنو را خراب و تلخ می‌کند و در صورت ترش شدن و تلخ شدن و سر رفتن سمنو از دیگ، می‌گویند سمنو برگشته است.

گندم سمنو را سه باز زیر آب روان، مطهر و یا کر می‌گرفتند یا به عبارتی غسل می‌دادند.

در حین پختن سمنو ذکر و تسبیحات خوانده می‌شود.

اهداف ثبت این آیین

از مهم‌ترین اهداف ثبت این آیین می‌توان به این مطلب اشاره کرد که پخت سمنو بخشی از آداب‌ورسوم مردم خراسان طی قرن‌های گذشته بوده است و اهمیت سمنوپزان در حفظ میراث ناملموس فرهنگی و از آن مهم‌تر پاسداشت یك آیین در حوزه خوراك، است.

هرساله عید نوروز که می‌شود مردم خراسان شمالی همراه با آمدن بهار سعی در نو شدن دارند. بسیاری نوروز را نمادی می‌دانند که علاوه بر همه مفاهیم طبیعی، ریشه‌های مقدسی از امید و برکت را نیز دارد. عید مقدس ایرانیان همواره در نقاط مختلف کشور دارای مراسم و آداب ویژه خود بوده است. یکی از رسومی که مردم بسیاری از استان‌های ایران با فرارسیدن نوروز به آن توجهی ویژه دارند پخت غذاهایی است که آن را برآمده از تجلی حیات انسان می‌دانند. یکی از این غذاها سمنو است.

از آنجایی‌که این ماده غذایی در سفره هفت‌سین و در نوروز استفاده می‌شود می‌توان گفت سمنوپزان، مراسمی با قدمت نوروز است.

در خراسان شمالی پخت و فروش سمنو در روزهای آخر سال به‌نوعی تجارت فصلی تبدیل شده است و با توجه به تنوع مناسبی كه دارد به‌عنوان سوغات شهر درق معرفی می‌شود.

ارزش‌های شاخص و منحصربه‌فرد آیین سمنوپزان

رسم پختن سمنو که تقریباً رسمی زنانه است در نزدیکی بهار اجرا می‌شود که با خود باورها و اعتقاداتی مذهبی را همراه دارد.

مراسم سمنوپزان، نشانگر ذوق، استعداد و توانمندی زنان است که به‌عنوان هنر خانگی از نسل‌های قبل به میراث برده‌اند. اقوام موجود، سمنو را مایه برکت، خیر، روزی و بخشندگی می‌دانستند به همین دلیل، سمنو در این مناطق از اهمیت خاصی برخوردار است.

معرفی سنت‌های اسلامی ایرانی، ایجاد شور و نشاط بهاری از نقاط قوت اين مراسم است.

مراسم سمنوپزان یکی از مظاهر فرهنگی با ارزش  کشورمان است. حفظ و شناساندن مراسم سمنو مانند هر کار فرهنگی و تاریخی از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است.

پختن سمنو يك كار حرفه‌ای است و بايد شخص سال‌ها تجربه داشته باشد.

سمنو، تنها غذایی است که از آب و آرد تهیه می‌شود و در آن هیچ ماده افزودنی دیگر مانند نمک و شکر استفاده نمی‌شود.

سمنوپزان نمادی از وفاق و همدلی خانواده‌های ایرانی است، زیرا خانواده‌ها باید ساعت‌های طولانی کمک کنند تا پخت سمنو به پایان برسد.

منبع:میراث آریا